هنر پیش از تاریخ

گورستان پیشوا ورامین: گورستان هزاره اول قبل از میلاد

گورستان پیشوا ورامین

گورستان پیشوا ورامین: گورستان هزاره اول قبل از میلاد

عنوان اصلی نوشته گورستان پیشوا ورامین “گورستان هزاره اول قبل از میلاد پیشوا” است. این مقاله توسط آقای احمد تهرانی مقدم نوشته شده است. گفتنی است که برخی نظر های مطرح شده در این نوشته پیرو تحقیقات جدید تغییر یافته است. از این رو پیشنهاد می شود تا مقالات جدید پیرامون بحث ها را مطالعه فرمایید.

 

گورستان هزاره اول قبل از میلاد پیشوا

در آخرین بلندی مشرف به دشت ورامین و نزدیک خیابان ۱۵ خرداد شهر پیشوا یک محوطه بزرگ که یک گورستان باستانی (گورستان پیشوا ورامین) است، در زیر حداقل 5.5 متر رسوبات به جا مانده منطقه، مدفون است. این رویداد تاریخی یعنی عمل تدفین مردگان، به دفعات در گورستان پیشوا صورت پذیرفته است و شواهد سه فصل کاوش های باستان شناسی در آن، تاکنون چهار دوره خاکسپاری را به ثبت رسانده است. چگونگی پنهان شدن گورستان پیشوا ورامین طی سی قرن گذشته را اکیپ زمین شناسان هیئت کاوش تشریح کرده اند، که ما آن را «چینه شناسی زمانی کاوش باستان شناسی پیشوا» نامیده ایم. این داده ها، بر محاسبه سرعت رسوبگذاری منطقه مبتنی است. قبل از توصیف رویداد فوق متذکر می شویم که رسوبات روی هر دوره خاکسپاری، بیانگر طول مدت مخفی شدن هر مرحله خاکسپاری است که به دقت محاسبه و بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ سال تعیین شده است.

گورستان پیشوا ورامین

مقدمه ای بر چینه شناسی زمانی کاوش باستان شناسی

چنانچه در سطور زیر خواهید دید سرعت رسوبگذاری آبرفت های جایگاه حفاری در گورستان پیشوا ورامین، حدود ۲ متر در هر ۱۰۰۰ سال (۲۰ سانتی متر در هر قرن) بوده و این سرعت گرچه در مقیاس زمین شناسی جزء سرعت های زیاد یا بسیار زیاد است اما در قیاس با معیارهای زمانی زندگی ما (و نیز شهرستان پیشوا در حال حاضر) زمین با چنین سرعتی در حال دفن شدن در زیر رسوبات جدید است در حالی که شاید هیچ یک از ما متوجه این نکته نباشیم.

به عبارت دیگر انسانی که در ۳۰۰۰ سال پیش خویشاوند یا آشنای خود را در گورستان پیشوا ورامین (محوطه مورد کاوش) به خاک می سپرد احتمالا هیچ گاه در نمی یافت که مزار او همراه با سطح گورستان پیشوا در حال دفن شدن در زیر رسوبات جوان است. در واقع برای پی بردن به این واقعیت زمین شناسی به دوره مشاهده ای لااقل حدود یک یا دو قرن (طول عمر بیش از یک نسل) نیاز بوده است، از این رو هیچ نسلی به تنهایی فرصت مشاهده این پدیده را نداشت.

در این بررسی برای تعیین سن آبرفت های جایگاه حفاری پیشوا از چینه شناسی خاک ها (Soil Stratigraphy) استفاده شده که دقیق ترین و در عین حال ساده ترین روش چینه شناسی زمانی در مورد آبرفت هاست (حتی دقیق ترا روش کربن ۱۴).

گورستان پیشوا ورامین

چینه شناسی 

در یک بررسی منطقه ای در دشت ها یا بادزن های آبرفتی (در سطح کشور یا جهان) از سطح زمین به پایین با تعدادی افق هوا زده روبه رو می شویم که در مقیاس جهانی قابل شناسایی بوده و دارای سن معین هستند. در جایگاه حفاری گورستان پیشوا ورامین  افق هوا زده یا سطح فرسایش دوم (با سن نهایی حدود ۳۸۰۰ تا ۴۰۰۰ سال) در عمق 7.7 تا 7.9 متری قرار دارد که به عنوان تعیین سن افق های دیگر به کار گرفته شده است (با تخمین سرعت رسوب گذاری). سن این افق هوا زده یا سطح فرسایش در سطح کشور و جهان به خوبی مطالعه شده و چینه شناسی الزاما نیازی به تعیین دوباره آن ندارد.

با این حال در جایگاه حفاری گورستان پیشوا ورامین  نیز با روش باستان شناسی می توان چنین سنی را برای افق مذکور به دست آورد که شرح مستندات آن در طول این مقاله خواهد آمد.

مشخصات و مراحل بندی تدفین ها   

همان گونه که مشاهده شد گورستان پیشوا ورامین  از عمق 5.5 تا 6.5 متری زمین در برگیرنده چهار دوره خاکسپاری از جوان ترین تا کهن ترین قبور مکشوفه است. این قبور مستقیما در دل خاک کاویده شده اند و دارای معماری خاصی نیستند. محدوده قبور مشخصه هندسی واحدی نداشته و مواردی از آن بیضی شکل هستند. عمق خاکبرداری برای هر مورد تدفین اندک بوده و به همراه مردگان اشیاء و ابزار فراوان درون قبور نهاده اند.

با توجه به تعداد فراوان قبور شناخته شده غالبأ تدفین انفرادی و مواردی هم تدفین به صورت دسته جمعی انجام پذیرفته است. از نظر آماری جهت مشخص تدفین در گورستان پیشوا ورامین سه جهت عمده، شرق، جنوب و غرب قطعيت دارد که شاید بتوان عقیده دایر بر تدفین در جهت تابش خورشید در ساعات مختلف روز را برای زمان تدفین فرض نمود.

وجود ظروف و اشیاء و ابزار مختلف زیست، حرفه، دفاع و زینتی برای زنان و مردان و وسایل بازی کودکان به متعلقات جامه و محتویات خوراک یکی دو وعده غذا در ظروف، نشانه گویایی است بر اعتقاد به جهان واپسین و امان کامل برای ادامه حیات تمام عیار یک فرد در جهان دیگر. تدفین به صورت اندام جمع شده (شکل چمباتمه) باور به ضرورت انتقال به شکل دنیای جنینی یعنی دنیای قبل از تولد است.

گورستان پیشوا ورامین

اشیاء کشف شده از تدفین های 

اشیاء فراوانی در اندازه های مختلف در قبور گورستان پیشوا ورامین به دست آمده که اکثریت آنها را اشیاء سفالی تشکیل می دهد. این سفالینه ها به شکل ظروف در فرم ها و اشکال گوناگون هستند و در اندازه های مختلف تهیه و برای مصارف متفاوت فراهم آمده اند. رنگ سفالینه ها غالبا خاکستری روشن – خاکستری مایل به سیاه و سیاه رنگ است. در بین آنها سفال هایی به رنگ های قرمز، اخرایی، آجری و (نخودی کمتر) به چشم می خورد که در گروه های ساده و تزیینی طبقه بندی می شوند. تزیینات برخی از آنها به شیوه نقش کنده و افزوده است و گروهی نیز دارای اشکال هندسی حیوانی و گیاهی هستند.

قسمتی از اندام حیوانات در تعدادی از ظروف به صورت دسته و پایه آن عینیت پیدا کرده است. جنس سایر اشیاء از مفرغ، آهن، سرب، سنگ، گل و به ندرت سنگ لاجورد و یک مورد طلاست. وجود تعدادی از ابزار رزم مانند خنجرها و دشنه ها، دسته چوبی داشته و با ریسمان پشمی پوشیده می شده که شواهد اندکی از آنها موجود است.

اغلب اشیاء فلزی گورستان پیشوا ورامین  از جنس مفرغ است و در انواع و اشکال مختلف از قبیل وسایل پخت و پز، رزمی، تزئینی و مربوط به صاحبان حرف مختلف است. این قبیل اشیاء در گروه های ساده و تزئینی به صورت نقش کنده و افزوده و در اشکال حیوانی و هندسی و انواع فرم های کاربردی قابل تقسیم است.

گورستان پیشوا ورامین

وسعت کاوش ها 

وسعت گورستان پیش از تاریخی پیشوا زیاد و دامنه آن با توجه به حفر کارگاه های متعدد در چهار جهت اصلی جغرافیایی، محل اولیه کشف آثار گسترش یافته است و تنها در یک جهت، (جهت شمالی گورستان) که منتهی به شیب تند بلندی های مشرف به محوطه قبرستان است، به علت شدت فرسایش و جابه جایی دائم رسوبات، متوقف مانده است.

گورستان پیشوا ورامینهمانند بسیاری از محوطه های شناخته شده، زنجيره راه کوچ مردمان آسیای مرکزی و استپ های جنوبی روسیه بوده که به درون سرزمین سرسبز و خرم ایران به حرکت در آمده اند و در بسیاری از نقاط خوش آب و هوا و سرشار از چمنزار و آب فراوان به تناوب رحل اقامت انداخته اند، لذا نشان های همانند بسیاری را نشان می دهد. این پدیده ها و نشانه های فرهنگی قابل قیاس با عناصر مشابه از گورستان ها و محوطه های مکشوفه دیگر، منسوب به اقوام آریایی است که جلوه های آن در طرز تدفین، وجود انبوه اشیاء نذری و آئینی، نحوه ساخت و رنگ خاکستری و سیاه سفالینه ها، همسانی در فرم و شکل و ساخت ابزار آلات مفرغی و آهنی، نوع کوره و درجه کنترل حرارت آن، زیباشناسی تجسمی، میزان عمومی دانش فنی و سطح تجربیات تکنیکی آنها ظهور و بروز دارد.

گورستان پیشوا ورامین

شاخصه های فرهنگی 

مشخصه های چندی حاکی از سنت های خاص مردمان ساکن در پیشوا را می توان برشمرد که از این قرارند:

  1. فراوانی قبور و گستردگی پهنه چشمگیر محوطه گورستان پیشوا ورامین که نشانه جمعیت زیاد در چهار دوره خاکسپاری است.
  2. ضمنا طول مدت استقرار نزدیک به ۵۵۰ سال که دلایل زیست محیطی مناسب را به ذهن متبادر می کند. (شواهد زمین شناسی لایه های رسوبی جایگاه حفاری حاکی از امتداد یک دوره بلند آب و هوایی خنک و پرباران است).
  3. حضور مکرر سه ظرف هم شکل در سه اندازه بزرگ و متوسط و کوچک در داخل هم و یا در کنار هم، وجود سه مهره حیوانی داخل ظروف خالی، همگی دلیل اعتقاد ساکنین باستانی پیشوا به يمن و برکت عدد ۳ و نقش آن در چرخه حیات آدمی است.
  4. وجود سنگ لاجورد پیشوا، به نشانه تجارت این ماده یا بودن در سر راه انتقال این ماده از افغانستان تا به بین النهرین و سومر (عبور از جوار کوه های زاگرس و مناطق تپه حصار و تورنگ تپه) قابل توجه و ذکر است.
  5. از طرفی وفور اشیاء مفرغی با توجه به کیفیت و جنس آنها و توانمندی تکنولوژیکی ریخته گری و قالب گیری این فلز نظام توجه به سطح بالای سازمان اقتصادی، اجتماعی مردم اواخر عصر برنز در پیشوا می کند و پیوستگی آن را به عصر برنز شمال شرق ایران به اثبات می رساند.
  6. وجود اشیایی از جنس آهن با مشخصه اقتباس شکل های اواخر عصر برنز در ساخت اشیای آهنی، ترصیع برنز با آهن، اختلاط کار ابزار آهنی و قسمتهای تزیینی برنزی در یک شیء واحد و استفاده از پرچ های برنزی در ابزار آهن و سلاح ها، نشان از دوره انتقال تمدن پیشوا از عصر برنز به دوره آهن متقدم منطقه دارد.

 

گورستان پیشوا ورامینسنت سفال خاکستری 

نگارنده در پی دریافت چند و چونی اقامت دیرپای صاحبان سفال خاکستری رنگ گورستان پیشوا ورامین، منطقه یاد شده را به دقت مورد بررسی قرار داده و با مشاهده بقایای فرهنگی تمدن های کهن پیشین منطقه مستقر در کنار شاخه اصلی رودخانه جاجرود (اقوام هزاره پنجم تا اواخر هزاره سوم ق. م) دریافته است که مردمان سه هزار سال پیش پیشوا از تأثیر عناصر فرهنگی اقوام گذشته به دور نمانده و برخی از آن تأثیرات را به درون جامعه خود راه داده اند. از آن جمله: عناصر تزیینی، گیاهی، هندسی، حیوانی، تقلید فرم ظروف و حضور معدود سفال نخودی رنگ قابل ذکر است.

 

گورستان پیشوا ورامین

گورستان پیشوا ورامین

طراحی سفال های گورستان پیشوای ورامین

سخن پایانی 

گورستان پیشوا ورامین در انتهای عصر برنز موجودیت پیدا می کند و به تناوب مردگان نسل هایی از صاحبان فرهنگ سفال خاکستری رنگ تا اوایل عصر آهن را در خود جای می دهد. مشخصه های فرهنگی این دوره از حیات صاحبان سفال خاکستری رنگ سایر نقاط، محوطه ها و گورستان های همسان که به واسطه آنها مشترکات گروه های پراکنده این مردم شناخته می شود، پیش از این معرفی شده است.

در این گزارش به ارتباط تجاری سنگ لاجورد از طریق تورنگ تپه و شکل اشیاء سفالی (غالبا ظرف ها)، تعدد همانندی ابزار فلزی (اشياء مفرغی) و اشیاء سفالی، تزئینات و آیین و نحوه خاکسپاری، با تپه سیلک A و B، نشان داده شده، همچنین تشابهات چشمگیر و وسیع با محصولات کاوش خوروین در محدوده زمانی ۱۲۰۰ تا ۱۰۰۰ قبل از میلاد موارد متعدد و مشابه اشیاء سفالی و ابزار مفرغی و نیز نحوه تدفین اموات در مقایسه با حصار IIIC ، مشخص شده است. ضمنا اشیاء قابل مقایسه با ظروف مناطق چندر و چندار، مشترکات بسیار زیاد پیشوا را با گورستان قیطریه از جهات مختلف چه به لحاظ شیوه تدفین و همراه کردن انبوه اشیای اهدایی و چه از نظر فرم و ساخت و رنگ اشیاء و ظروف سفالی خصوصأ سفالینه های خاکستری و سیاه رنگ و عناصر تزیینی بسیاری از آنها نشان میدهد.

بازگشت به لیست

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *