آموزش طراحی گرافیک

ساختار فيزيكي كتاب

ساختار فيزيكي كتاب

ساختار فيزيكي كتاب

این نوشته با عنوان ” ساختار فيزيكي كتاب” گرفته شده از کتاب پایه و اصول صفحه آرایی است که توسط پایگاه کتاب های درسی منتشر شده است. مفهوم عيني و امروزي كتاب، يعني مجموعه اي از برگ هايي كه روي آن ها مطالبي چاپ شده است و در يك طرف، به نام عطف، به يكديگر متصل شده اند واين مجموعه پوششي به نام جلد دارد. اكنون در ايران دو وضعيت كلي براي جنس جلد كتاب وجود دارد: اگر جنس جلد كتاب از انواع مقواهاي نازك مانند مقواي گالسه باشد، اصلاحا به آن، جلد شوميز (Chemise‎) مي گويند. وضعيت ديگر، کتاب هايي هستند كه جلد آن ها مقواي سخت و ضخيمي است كه پوششي از كاغذي خاص به نام گالينگور (Hardcover) دارد و جلد اين کتابها را در اصصلاحا زركوب يا گالينگور مي گويند.

در ساختار فيزيكي كتاب حالت سومي هم به ندرت در جلد کتاب ها ديده می شود كه از همان مقواي سخت در ساختن جلد استفاده شده است ولي به جاي پوشش گالينگور، كاغذ گالسه اي كه تصويري روي آن چاپ شده به كار رفته است و روي اين كاغذ پوششي از سلفون قرار دارد. اين نوع جلد اصلاحا پوشش سخت با سلفون مي گويند.

ساختار فيزيكي كتاب

ساختار فيزيكي جلد كتاب

ساختار فيزيكي كتاب داراي جلدي است كه هم كتاب را محفوظ نگه می دارد و هم محتوا و موضوع مطالب داخلي را معرفي مي كند. جلد كتاب از سه قسمت، رو، عطف و پشت تشكيل می شود. طراحي جلد كتاب توسط طراح گرافيك انجام می شود. هر كتاب داراي عنواني است كه طراح با توجه به روحيه كلي كتاب و مخاطبان آن، قلم و فونت مناسب آن را انتخاب كرده و گاه به شيوه اي آزاد طراحي مي كند. علاوه بر عنوان، براي انتقال بهتر موضوع و نيز ايجاد جذابيت بيشتر اصولا براي طراحي رو جلد از تصوير (طرح و عكس، نقش و رنگ و غیره) استفاده می شود. كه طراحي، گزينش و تركيب بندي آن از وظايف يك طراح گرافيك است. طراحي جلد كتاب يكي از همان موارد مربوط به ديزاين است كه در فصل قبلي به آن اشاره شد.

واحدهاي پيش از متن در ساختار فيزيكي كتاب

واحدهاي پيش از متن در ساختار فيزيكي كتاب، شامل آستر بدرقه در کتاب هاي جلد سخت و صفحات قبل از متن هستند. آستر بدرقه، فقط در کتاب هايي با جلد ضخيم وجود دارد كه آن جلد ضخيم را به صفحات داخلي كتاب متصل مي كند و لبه هاي برگشته گالينگور جلد، در زير آن مخفي می گردد. جنس آستر بدرقه بايد ضخيم تر از صفحات كتاب باشد و معمولا هم چنين است.

ساختار فيزيكي كتاب

آستر بدرقه

مثلا اگر كاغذ به كار رفته در كتابي 70 يا 80 گرمي است، كاغذ آستر بدرقه آن بايد 110 يا 120 گرمي باشد. رنگ كاغذ آستر بدرقه گاهي سفيد و گاهي رنگي ست كه در صورت رنگي بودن بهتر است با رنگ گالينگور جلد، هماهنگ و هم خانواده باشد. گاهي هم برحسب موضوع كتاب، ممكن است نقش يا طرح يا عكسي در آستر بدرقه كتاب بيايد. معمولا در کتاب هاي هنري استفاده از آستر بدرقه به عنوان فضايي براي عرضه خالقيت رايج است.

نخستين صفحه كتاب

در ساختار فيزيكي كتاب پس از آستر بدرقه، نخستين صفحه كتاب، صفحه عنوان كوچك است. در اين صفحه، فقط نام كتاب با حروفي نه چندان بزرگ نوشته می شود و غير از آن هيچ مطلب ديگري در اين صفحه درج نمی گردد. در کتاب هاي كم حجم، مانند کتاب هاي كودكان، وجود چنين صفحه اي ضروري نيست و بعضي ناشران نيز به سليقه شخصي خود، چنين صفحه اي را در كتاب منظور نمي كنند.

ساختار فيزيكي كتاب

پشت صفحه عنوان

در ساختار فيزيكي كتاب صفحه دوم از صفحات قبل ازمتن، صفحه پشت صفحه عنوان كوچك است و بايد سفيد باشد.

صفحه عنوان اصلي

صفحه سوم، صفحه عنوان اصلي ست. در اين صفحه بايد نام كتاب با حروفي نسبتا درشت در حدود  بالای صفحه درج شود و نام مؤلف و مترجم با حروف كوچك تر در زير آن و نام ناشر و سال انتشار با حروف ريز در قسمت تحتاني آن و نيز آرم ناشر در همين قسمت صفحه بيايد.  اگر نام كتاب، توضيحي به دنبال دارد، محل درج آن در همين صفحه است و نبايد در صفحه عنوان كوچك آورده شود. به طور مثال، اگر پس از عنوان كتاب راهنماي آماده ساختن كتاب درج عبارت “براي مؤلفان، مترجمان، و ويراستاران” ضروري است. عبارت اخير، فقط در صفحه عنوان اصلي در زير عنوان كتاب قرار مي گيرد و در صفحه عنوان كوچك نيازي به ذكر آن نيست.

ترتيب قرار گرفتن واژه ها و عبارات در صفحه عنوان اصلي معمولا متقارن و به ندرت به شيوه هاي ديگر مانند راست چين  يا چپ چين مي باشد و در هر حال معمول نيست در اين صفحه از عكس يا طرح و تصوير سازي استفاده كرد و جز در موارد بسیار نادر که آن هم بستگی به موضوع کتاب و مخاطب دارد، اخذ چنین تصمیمی درست نیست.

حقوق يا شناسنامه

صفحه چهارم در ساختار فيزيكي كتاب، صفحه حقوق يا شناسنامه است. دراين صفحه، نام، نشاني و آرم ناشر، نام و نام خانوادگي مؤلف، نام و نام خانوادگي مترجم، اسامي مجريان فني مانند طراح جلد، طراح صفحات، حروفچيني، ليتوگرافي، چاپ و صحافي و نيز نوبت چاپ و تاريخ آن، شمارگان و شهري كه عمل نشر در آن صورت پذيرفته است، به ترتيب درج می شود.

در صورت صلاح دید ناشر، عباراتي از قبیل “حق چاپ محفوظ است” يا “استفاده از عكس ها بايد با اجازه ناشر باشد”و عبارت هاي مشابه، بايد در اين صفحه قرار گيرند. شماره ثبت كتابخانه ملي يا كادر حاوي اطلاعات کتابداری كتاب هم بايد در اين صفحه درج شود.

صفحه اهدا يا تقديم نامه

صفحه پنجم كتاب ، صفحه اهدا يا تقديم نامه است. يعني اگر كتاب تقديم به كسي يا جايي شده است، عبارتي كه اين اهدا را می رساند بايد در محلي از اين صفحه، به سليقه طراح كتاب بيايد كه از نظر عملكرد و زيباشناسي مناسب باشد، گاهي كتاب به چند شخص مختلف تقديم می شود ولي به ندرت متن اهدائيه از حجم يك صفحه اي افزايش مي يابد و بقيه آن به صفحه پشت آن می رود. در هر حال موضوع بعدي از صفحه فرد شروع می شود و صفحه پشت تقديم نامه سفيد است.

ساختار فيزيكي كتاب

يادداشت ناشر

صفحه هفتم، يادداشت ناشر يا پيش گفتار ديگران از جمله پيشگفتار مترجم، يا پيشگفتارهاي مؤلف براي چاپهاي مختلف را در خود جاي می دهد. تعداد صفحات، قابل پيشبيني نيست ولي در هر حال بايد پيشگفتار مترجم و پيشگفتار مؤلف، در چاپ اول و در چاپ هاي بعد، همه از صفحه فرد شروع شود.

صفحه قدرداني

صفحه قدرداني پس از پيشگفتار مؤلف قرار مي گيرد، چه صفحه زوج باشد و چه صفحه فرد.

فهرست مطالب

در ساختار فيزيكي كتاب پس از صفحه قدرداني نوبت فهرست مطالب است. در کتاب هايي كه تعداد صفحات و عناوين داخلي و فرعي آن زياد است، يك فهرست كوتاه به صورت جداگانه، قبل از فهرست تفصيلي قرار مي گيرد. پس از فهرست مطالب، گاهي درکتاب هايي كه تعداد تصاوير و جدول هاي آنها زياد است، فهرست تصاوير و جدولها ارائه می شود.

ترجيح دارد كه غير از آستر بدرقه، بقيه صفحاتي كه مجموعا صفحات قبل از متن را تشكيل می دهند، يك يا دو فرم كامل چاپي باشد. يعني 8 يا 16 يا 32 صفحه.

ساختار فيزيكي كتاب

صفحه به نام خدا

نام خدا يا عبارت “بسم الله الرحمن الرحيم”، يا در شروع مقدمه كتاب مي آيد و يا در نخستين صفحه قبل از صفحه عنوان كوچك كه به وضعيت صفحات قبل ازمتن و تلاش براي تكميل كردن فرم چاپي بستگي دارد. در صفحات قبل از متن، يا شماره صفحه درج نمی شود يا شماره صفحه اي چاپ می شود كه با شماره صفحات متن متفاوت است. مثلا شماره صفحه حروفي یا شماره صفحه اي كه با اعداد یونانی نوشته شده باشد.

واضح است كه صفحات قبل از متن هر كتاب، لزوما بخش هاي اشاره شده را ندارد و آن چه ذكر شد، تمام قسمت هاي احتمالي است كه قبل از متن يك كتاب ممكن است وجود داشته باشد.  بنابراين اگر كتابي فاقد هر يك از اين اجزا باشد، موضوع بعدي به جاي آن قرار مي گيرد.

ساختار فيزيكي كتاب

صفحات متن

در ساختار فيزيكي كتاب صفحات متن حتما از صفحه فرد شروع می شوند و جمع آن ها با واحدهاي پس از متن بايد داراي تعداد فرم چاپي مشخصي باشد و فرم هاي چاپي را تكميل كند. به همين دليل است كه در برخي کتاب ها در پايان يكي دو برگ سفيد مي بينيد زيرا فرم چاپي آن کتاب ها تكميل نشده است.

متن، بدنه اصلي كتاب است و کتاب ها بر حسب نوع متن، طبقه بندي می شوند. به طور مثال، وقتي گفته می شود كتاب مرجع، يعني کتاب هايي مانند دايره المعارف يا فرهنگ لغت كه متن آن ها مورد استفاده هميشگي است و بايد در هنگام نياز به آن ها رجوع نمود. يا كتاب درسي يعني كتابي كه متن آن جنبه آموزشي دارد و براي نوآموزان، يا دانش آموزان و يا دانشجويان تنظيم شده است.كتاب دستي (Hand book) كتابي است كه متن آن در زمينه اي ويژه، مفاهيم اساسي آن زمينه را بيان مي كند و كاربردي مشابه كتاب مرجع دارد. کتاب ها را از نظر موضوع متن می توان به گروههايي مانند علمي، ادبي، تاريخي، سياسي، اجتماعي، فلسفي، هنري و غیره نيز تقسيم نمود.

ساختار فيزيكي كتاب

بخش بندی فصل های کتاب

متن كتاب ممكن است از دو يا چند بخش اصلي تشكيل شود و هر بخش خود، شامل چندين فصل باشد. صفحات شروع هر بخش، صفحه فردي ست كه پشت آن سفيد و ممكن است داراي طرح ويژه اي به صورت تصوير سازي، عكس يا فقط رعايت ويژگي هاي خاص در انتخاب حروف و چگونگي استقرار آن در صفحه باشد. اگر تعداد فصل ها در كتابي، نسبت به حجم كلي آن زياد باشد، شروع فصل ها هم از صفحه زوج و هم از صفحه فرد، بسته به نوبت هر يك، صحيح است. ولي اگر تعداد فصل ها نسبت به حجم كل كتاب اندك باشد، بهتر است فصل، از صفحه فرد شروع شود ولي در كتابي كه به شروع بخش ها يك برگ پشت سفيد اختصاص داده ايم ديگر نيازي نيست كه در شروع فصل ها، كه زير مجموعه بخش هستند، چنين برگ پشت سفيدي را اختصاص دهيم.

پس از اين برگ، مطلب متن از حدود   بالای صفحه شروع می شود و در مورد شروع فصل ها نيز به همين گونه عمل می شود.

صفحات پس از متن

واحدهاي پس از متن در ساختار فيزيكي كتاب ، به ترتيب عبارتند از:

  • مؤخره يا فرجام سخن يا عنوان ديگري كه اين مفهوم را برساند؛
  • پيوست يا پیوست ها يا ضمايم (يادداشت ها): اگر در متن كتاب يا در پايان فصل ها به صورت پانوشت نيامده باشند در این بخش اضافه می گردد؛
  • واژه نامه يا واژه نامه ها؛
  • کتابنامه يا کتابنامه ها؛
  • فهرست راهنما يا فهرست هاي راهنما؛
  • غلط نامه: اين واحد، ممكن است در برگي جدا چاپ شود و در كتاب قرار گيرد.
  • صفحه عنوان لاتین كه بيشتر در کتاب هاي علمي، چنين صفحه اي مرسوم است.

ممكن است بسياري از کتاب ها، تمام يا برخي از اين واحدهاي پس از متن را نداشته باشند ولي در صورت نياز به وجود آن ها، استانداردهاي جهاني توليد كتاب، ترتيب قرارگيري آن ها را به گونه اي كه ذكر شد، تعيين نموده است.

ساختار فيزيكي كتاب

قطع كتاب و قطع هاي رايج در ايران

اندازه هاي متداول براي توليد كتاب در هر كشور، به دو عامل اصلي مربوط است:

  1. ابعاد كاغذهاي رايج درآن كشور: بايد قطع كتاب را مضرب مشخصي (يعني عدد كامل) از يكي از كاغذهاي استاندارد و رايج موجود در بازار در نظر گرفت تا دور ريز كاغذ به حداقل كاهش يابد.
  2. عملكرد و ماهيت كتاب: در نظر گرفتن ویژگی هاي اصلي مخاطبان اثر و نيز ساير جنبه هاي كاربردي مانند چينش در كتابخانه، كيف و غیره است. به طور مثال، قطع يك اطلس جغرافيايي بايد بزرگ باشد تا نقشه هاي بزرگ در يك صفحه يا در دو صفحه مقابل هم قرار گيرند، بدون آن كه واژگان داخل آنها بيش از اندازه ريز شود.

فرهنگ هاي لغت براي كاربردهاي كتابخانه اي قطع بزرگ دارند و يا به منظور سهولت همراه داشتن آن ها، در قطع كوچك چاپ می شوند.

اصول طراحی کتاب کودک

در مورد ساختار فيزيكي كتاب هاي كودكان استفاده از قطع هاي بزرگ با صفحات زياد صحيح نيست زيرا جا به جا كردن اين گونه کتاب ها براي كودكان دشوار است. قطع بزرگ، زماني براي كودكان مناسب است كه نويسنده كتاب، تشخيص داده باشد براي عملكرد مناسب و تأثيرگذاري لازم تصاوير با توجه به موضوعي كه دارند  بزرگي كتاب ضروري است و البته در چنين حالتي صفحات كتاب بايد اندك باشد. كتاب كودك، اگر بدون متن و فقط از تصاوير تشكيل شده باشد، می تواند در قطع كوچكي انتشار يابد؛ اما كتاب كودكي كه متن دارد، اگر قطع آن بيش از حد كوچك انتخاب شود، طول سطرها براي قرارگرفتن تعداد مناسب كلمه در يك سطر، كم مي آيد. زيرا بديهي است كه حروف کتاب هاي كودكان بايد درشت باشد و براي تعيين آن می توان از کتاب هاي درسي آن گروه سني ايده گرفت.

ساختار فيزيكي كتاب

قطع های رایج کتاب در ایران

در ايران، دو قطع كتاب از ساير قطع ها بيشتر استفاده دارد: يكي قطع وزيري كه اندازه بعد از صحافي آن 24×16.8 سانتیمتر است و ديگر، قطع رقعي كه اندازه بعد از برش آن 14.5× 21.5 سانتیمتر است. قطع پر كاربرد ديگر، قطع رحلي ست كه اندازه آن بعد از برش 28.5×21 سانتیمتر مي باشد.

سایر قطع های کتاب

قطع هاي ديگري را كه اكنون در ايران رايج است و همچنين، اندازه كاغذي را كه اين قطع ها از آن به دست آمده است و نيز طول سطر مناسب براي مطلب در اين قطع ها را نشان می دهد. غير از اين قطع ها، دو حالت ديگر نيز قابل ذكر است: يكي بياضي كه در اصطلاحا به کتاب هايي گفته مي شود كه از طرف ضلع کوچک‌تر كتاب صحافي می گردند و شيرازه صفحات، در ضلع کوچک ‌تر كتاب قرار مي گيرد. به طور مثال، قطع رقعي بياضي يعني يك كتاب 14.5× 21.5 سانتیمتر كه عطف آن در ضلع 14.5سانتی ِ متر واقع شده است و مستطيل شكل ظاهري كتاب افقي ست يا قطع رحلي بياضي يعني كتابي كه عطف آن در ضلع 21 سانتیمتر و طول كتاب 28.5 سانتیمتر مي باشد.

اصطلاح ديگر “خشتي” است. خشتي، به کتاب هايي گفته می شود كه قطع كاملا مربع شكل يا در حدود مربع دارند. بنا بر اين قطع يا حالت خشتي به كتابي گفته می شود كه حدودا يا دقيقا مربع شكل باشد و اندازه مرسوم آن در ايران حدود 22×22 سانتیمتر است ولي اندازه هاي ديگري نيز از کتاب هاي خشتي به چشم مي خورد. در ساختن کتابهاي قطع خشتي، ملاک عمده آن است كه حتي الامکان دور ريز كاغذ آن ها، كم باشد. غير از قطع هايي كه در جدول نشان داده شده است، اگر نياز به قطع ديگري باشد، در انتخاب اين قطع، بايد ملاک كاهش دور ريز كاغذ را در نظر بگيريم. در شمارگان (تیراژ های بالا)، قطع هاي خارج از اين جدول توصيه نمی شود.

جدول قطع های کتاب
قطع کتاباندازۀ بعد از برش ر حسب سانتی‌مترطول سطر مناسب بر حسب سانتی‌متراندازۀ کاغذ مناسب بر حسب سانتی‌متر
وزیری16.8×2411.7 تا 12.570×100 (چهار و نیم ورقی)
رُقعی14.5×21.510 تا 10.860×90 (سه ورقی)
رَحلی21×28یک یا دو ستونی با در نظر گرفتن کاربرد و چگونگی متن60×90 (سه ورقی)
رَحلی بزرگ24×33.5یک یا دو ستونی با در نظر گرفتن کاربرد و چگونگی متن70×100 (چهار و نیم ورقی)
دانشگاهی15.5×2310.8 تا 11.670×100 (چهار و نیم ورقی)
دانشگاهی بزرگ19×25.512.7 تا 14.560×90 (سه ورقی)

 

در ساختار فيزيكي كتاب و محاسبه دور ريز كاغذ توجه به اين نكته ضروري است كه حدود يك سانتیمتر از اطراف هر فرم چاپي بايد به عنوان سطح غير مفيد در نظر گرفته شود كه به آن در اصطالح »حاشیه اطمينان» مي گويند و به اين ترتيب، از ابعاد مؤثر و مفيد كاغذ، حدود دو سانتیمتر از طول و دو سانتیمتر از عرض آن كم می شود.

غير از اين مقدار، هميشه در كارهاي چاپي نيم سانتیمتر هم براي برش بايد پيش بيني گردد كه اين حدود نيم سانتیمتر، دور ريز كاغذ بر اثر برش است. اين نكته، ويژه كتاب نيست و در هر كار چاپي وجود دارد.

ساختار فيزيكي كتاب

بازگشت به لیست

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *