هنر دوران تاریخی

تاریخچه صفحه آرایی و کتابت در ایران و جهان

تاریخچه صفحه آرایی و کتابت

تاریخچه صفحه آرایی و کتابت در ایران و جهان

تاریخچه صفحه آرایی و کتابت و پیشینه استفاده از تکنیک های صفحه آرایی به نوعی با تاریخ پیدایش خط همزمان می باشد. یعنی به زمانی که سومری ها بر روی لوحه های گلی، مفاهیم مرتبط با یکدیگر و ادامه داری را می نوشتند، باز می گردد. شکل عینی نخستین کتاب ها، به صورت اتاقی بوده است که ورق های خشتی کتاب، که هر کدام چند سانتی متر ضخامت داشته اند، در طبقه های نصب شده به دیوارهای این اتاق قرار می گرفتند. سپس، پوست برخی از حیوانات برای تولید کتاب به کار می رود و پس از آن، کتاب های کاغذی رایج می شود.

آغاز نگارش و تاریخچه صفحه آرایی

آغاز نگارش و تاریخچه صفحه آرایی یکی از نتایج زندگی شهری است. نخستین نشانه های آغاز نگارش اسناد و مدارک اقتصادی است که از مکان ها و معابد مذهبی در بین النهرین و مصر به دست آمده است. با شروع زندگی شهری حساب کالا و مصالح به عنوان یک ضرورت مطرح شد. یافته های باستان شناسی در مصر و بین النهرین بیشتر محتوی مدارک شمارشی و محاسباتی هستند.

در ابتدا برا محاسبات معابد و شمارش های مختلف از اشکال استفاده می کردند که اصطلاحا به خطوط تصویری شهرت دارد. به تدریج با افزایش جمعیت استفاده از اشکال تصویری برای همه امور غیر ممکن شد در نتیجه کاتبان با خلاصه کردن بسیاری از اشکال به نگارش جدیدی دست یافتند که اصطلاحا به مفهوم نگاشت شهرت یافت.

در اواسط هزاره سوم قبل از میلاد ساکنان بین النهرین مهم ترین تحول را در نگارش به وجود آوردند که آن استفاده از سیلاب یا حجا بود و کاتبان با ترکیب یک حرف صدا دار با یک حرف بی صدا سیلاب ها را ساختند و برای هر سیلاب یک شکل را در نظر گرفتند که تمامی مواد نوشتاری بین النهرین (اکد، سومر، بابل و آشور) به روش نگاشت به وجود آمد. اما در مصر کتابت به صورت تصویری بیشتر مورد قبول قرار گرفت. خط هیروگلیف نمونه مشخص شکل نگاری می باشد. با وجود برخی نوآوری سومریان در خط ، مصریان صورت نگاشت ها را به خط انتزاعی میخی را تغییر داده و نظام تصویرنگاری خود به نام هیروگلیف را ۳۵۰۰ سال حفظ کردند.

ابداع الفبا و شکل گیری صفحه آرایی 

سرانجام در تاریخچه صفحه آرایی تحولی مهم به وقوع پیوست. در هزاره دوم قبل از میلاد مردم فنیقی که به کار تجارت می پرداختند و تجارت آنها با بين النهرين و مصر بود دست به یکی از مهمترین ابداعات تاریخ زدند و آن همان ابداع الفبا بود. چون تجارت نیاز به مطالب نوشتاری ساده و قابل فهم برای همه داشت. آنها با استفاده از شکل نگاشت های مصری و حجایی بین النهرین نخستین خط الفبا را به وجود آوردند، که در آن هر علامت یا شکل نماینده یک صدا بود. آرامی ها و سپس یونانی ها از الفبای فنیقی استفاده می کردند.

آرامی ها مانند فنیقی ها تجارت پیشه بودند و در هزاره اول قبل از میلاد خط و کتابت آرامی شهرت بین المللی به دست آورد. همانگونه که می دانیم هخامنشی ها نیز برای مکاتباتشان از خط آرامی نیز استفاده می کردند، زیرا این خط برای تمام جوامع آسیای جنوب غربی شناخته شده بود. اندک اندک دیگر ملت های آسیا و آسیای جنوب غربی از خط الفبای آرامی استفاده کردند. به همین علت خط آرامی منشا خطوط عبری، ارمنی، پهلوی، اشکانی، ساسانی، سانسکریت و … است. سر انجام کشور گشایی مسلمانان خط عربی را در اغلب تمدن های آسیای جنوب غربی جانشین خطوط قبل از خود کرد.

تاریخچه صفحه آرایی و کتابت

صفحه آرایی و کتابت در ایران

در تاریخچه صفحه آرایی و تا پیش از ابداع خط و کتابت جوامع روستایی از تجربه های زیادی در نقش و نگار برخوردار بودند. نقوش سفالینه ها نشان می دهد که جوامع پیش از شهرنشینی با آگاهی کامل ابعاد، اندازه، تناسب و تقارن را درک کرده اند. آنها زمینه هر ماده ای را به کمک خطوط افقی و عمودی به سطوح مربع، مربع مستطیل تقسیم می کردند و نقوش خود را در متن آن رسم می کردند.

ابداع خشت در آغاز هزاره چهارم قبل از میلاد، تحول عظیم در شکل شناسی انسان و ساخت اشکال منظم بود. به همین خاطر کاتبان آغاز عصر نگارش، درک عمیقی از خطوط افقی، عمودی، مورب و زیگزاگ داشتند و این دلیلی است که از همان آغاز مطالب نوشتاری در سطرهای متناسب با فواصل متناسب شکل میگرفتند.

به عبارتی دیگر کاتبان در آن زمان نقشی در تاریخچه صفحه آرایی را بازی می کردند که فواصل بين سفیدی و سیاهی را در صفحه رعایت می کردند. برخی از مدارک نشان می دهد که حداقل از ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد کاتبان از تصویر نیز استفاده می کردند. زیرا بسیاری از مهرها و کتیبه ها دارای مطالب و تصاویر هستند. همچنین کاتبان در قسمتی از بستر نگارش در کنار تصاویر با دقت در جای مناسب رسم یا کنده کاری می کردند. یکی از با شکوه ترین صفحه آرایی های جهان باستان کتیبه داریوش در بیستون می باشد. در این کتیبه هدف داریوش در غالب یک شکل سراسری به تجسم درآمده است.

در این کتیبه اهداف سیاسی داریوش تصویر درآمده. در واقع کتیبه داریوش یک پوستر عظیم است که بر سر راه های ارتباطی شرق و غرب ایجاد شده است.

تاریخچه صفحه آرایی

سابقه ی صفحه آرایی در کتاب ارژنگ

تمامی اسناد به دست آمده تاریخی در مصر و بین النهرین و ایران باستان نشان می دهد کاتبان با درک عمیق از جنس مواد مطالب را به گونه ای مینوشتند، که اندازه کلمات و حروف، اندازه سطرها و فواصل آنها و حتی تعداد سطرها همه باهم هماهنگ و در تناسب باشد. تاریخچه صفحه آرایی به مانی در کتاب ارژنگ بازمی گردد که در دوره های مختلف با پیشرفت نگارگری ایرانی از یک سو و روند رو به تکامل خوشنویسی ایرانی از سوی دیگر شکوفا شده است. مانی در قرن سوم میلادی می زیست. او کتاب خود را نیز به صورت مصور نگاشت.

قطعا مانی در آن زمان از پوست و پارچه به عنوان کاغذ استفاده کرده است. به نظر می رسد پیروان مانی از عوامل گوناگون برای زیبایی مطالب نوشتاری و تصویری استفاده می کردند. آنها بر اساس باورهای خود از رنگ های مختلف سیاه، طلایی، قرمز، آبی و زرد استفاده می کردند. قدیمی ترین مدارک نوشتاری در ایران متعلق به پیروان مانی است. این مدارک مربوط به قرن هشتم و نهم میلادی میباشد.

به نظر می رسد در ایران در دوره اشکانی و ساسانی کتاب ها به شکل امروزی و با استفاده از کاغذ و پوست تولید می شدند. در دوره ساسانی کتاب بسیار رایج بود و مدرسه جندی شاپور یکی از مراکز کتاب محسوب می شد که ترجمه بیش از سیصد کتاب توسط ابن مقفع حکایت از اهمیت گسترده کتاب در عصر ساسانی دارد.

تاریخچه صفحه آرایی

الهام گیری هنر اسلامی از سبک و شیوه ی کتاب آرایی پیش از اسلام

اکثر اسناد و نسخه های مربوط به تاریخچه صفحه آرایی آن دوران به دلایلی چون آتش سوزی یا مخالفت های مذهبی از میان رفته است و تنها از روی آثار باقی مانده از مانویان می توان به الهام گیری هنر اسلامی از سبک و شیوه ی کتاب آرایی پیش از اسلام پی برد. پس از تسلط اعراب بر ایران، مدت ها فرهنگ و تمدن ایرانی مورد بی توجهی قرار گرفت تا آن که کم کم حکومت های ایرانی چون طاهریان، سامانیان و آل بویه قدرت گرفتند و برای نشان دادن عظمت خود در صدد بر آمدند تا در بارهایی باشکوه چون دوره ی ایران باستان ایجاد کنند.

این روند در دوره ی غزنویان و سلجوقیان نیز تداوم پیدا کرد. این دو سلسله اگرچه ترک نژاد بودند، اما اهمیت خاصی برای زبان و فرهنگ ایرانی قائل بودند و زمینه ی لازم را برای رشد آن فراهم آوردند.

با تأسیس کتابخانه های فراوان در این دوره که به همت افراد قدرتمندی چون خواجه نظام الملک صورت گرفت زمینه برای رشد کتاب آرایی فراهم شد. حمله ی مغولان به ایران در سال ۶۰۸ قمری دوره ی تاریکی، هرج و مرج و آشفتگی در تاریخ ایران است که بسیاری از شهرها و مراکز تمدنی از میان رفت و نیز بسیاری از ایرانیان کشته شدند.

پس از آن که مغولان ایران حکومت ایلخانان را تأسیس کردند، کم کم اوضاع آرام تر شد و پس از روی کار آمدن غازان و احیای اقتصادی و سیاسی در ایران زمینه برای احیا و رشد فرهنگی ایران فراهم شد و به تبع آن، هنر و فرهنگ با دیگر مورد توجه قرار گرفت که وزیر کارآمد غازان خواجه رشید الدین فضل الله همدانی – نقش مهمی در این زمینه داشت.

تأسیس ربع رشیدی در تبریز و نقش آن در توسعه صفحه آرایی در حکومت ایلخانان

خواجه رشید الدین با تأسیس ربع رشیدی در تبریز در احیای هنر کتاب آرایی  و تاریخچه صفحه آرایی نقش مهمی داشت. زیرا کتابخانه های این مجتمع فرهنگی برای تأمین کتب خود، کارگاه های کتاب سازی ایجاد کرده بودند. از ویژگی های خاص این دوره می توان به تأثیر هنر چینی شکل گیری مینیاتور ایرانی اشاره کرد. پس از سقوط ایلخانان، امرای محلی چون آل اینجو در فارس، آل مظفر در کرمان و آل جلایر در غرب ایران و عراق قدرت گرفتند که دربارهای آنان محلی برای حمایت و تشویق هنرمندان بود، به خصوص آل مظفر که بعدها نقش ویژه ای در شکل گیری سبک شیراز در کتاب آرایی دوره ی تیموری داشته است.

در نخستین سده های هجری، کتاب آرایی مورد توجه قرار گرفت و کتابخانه ها، شبکه های اداری و درباری و آموزشی، همگی در مسیر نسخه آرایی و فن کتاب سازی، هیأتی نظام مند پیدا کردند.

تاریخچه صفحه آرایی

دوره تیموری اوج  هنر صفحه آرایی در ایران

اوج هنر کتاب آرایی و تاریخچه صفحه آرایی در ایران، به دوره تیموری مربوط است اما با شکست جانشینان تیمور و تسلط شاه اسماعیل صفوی بر هرات، از ارزش های بصری این هنر کاسته نمی شود و همچنان، بهترین دوره های تکاملی خود را می گذراند و فقط در اواخر دوره صفوی ست که هنر کتاب آرایی و نگارگری ایرانی، با تأثیر پذیری از غرب، به تدریج سیر نزولی آغاز می کند.

حمله ی تیمور به ایران برای ایران فاجعه ای تاریخی بود که ویرانی های فراوانی را در پی داشت. تیمور جنگاوری بی رحم بود؛ ولی علاقمند بود تا دربار خود را در سمرقند با حضور شاعران، هنرمندان، عالمان و صنعتگران باشکوه سازد. پس از او فرزندانش که تحت تأثیر این هنردوستی او قرار گرفته بودند، نقش مهمی در شکوفایی تاریخچه صفحه آرایی ایران داشته و دربار آنان محل تجمع هنرمندان و شاعرانی چون بهزاد و جامی بود.

شاهان تیموری چون شاهرخ، بایسنقر میرزا و سلطان حسین میرزا بایقرا در رشد و شکوفایی فرهنگ ایران نقش فراوانی داشتند و با تأسیس کتابخانه های فراوان و جمع آوری و سفارش نسخ خطی با ارزش و نفیس عصر طلایی هنر کتاب آرایی را آغاز کردند. به طوری که دوره ی تیموری را دورهی شکوفایی هنر کتاب آرایی در ایران می دانند. پس از تیموریان و قدرت گیری ترکمانان آق قویونلو و قرا قویونلو، کتاب آرایی نیز تحت تأثير اوضاع آشفته ی سیاسی و اقتصادی بار دیگر رونق خود را از دست داد.

تاریخچه صفحه آرایی

تاریخچه صفحه آرایی در دوره صفوی

شاه اسماعیل اول با شکست آق قویونلوها در سال ۹۰۷ ق سلسله ی صفوی را پایه گذاری کرد. او فردی هنردوست و ادب پرور بود و توجه خاصی به هنر و فرهنگ داشت و هنرمندانی چون بهزاد و شاه محمود خوش نویس در دربار او حضور داشتند. جانشین او، شاه طهماسب نیز به خوش نویسی و نقاشی علاقمند بود، براداران او سام میرزا و بهرام میرزا نیز افراد هنرپروری بودند.

در نتیجه هنر کتاب آرایی و تاریخچه صفحه آرایی در این دوره از رونق زیادی برخوردار شد. به دستور شاه طهماسب در تبریز کارگاههای کتاب سازی ایجاد شدند اما از سالی ۹۴۱ ق شاه طهماسب بنابر دلایلی مذهبی که «نگارگری را مناهی دین اسلام» می دانست از کتاب آرایی روی گردان شد.

این مسأله باعث مهاجرت بسیاری از هنرمندان به دربار همایون گورکانی، پادشاه هند در سال ۹۵۰ ق شد. پس از تحولات، تحولات صفحه آرایی در دوره ی صفوی دیگر از رونق و رواج چندانی برخوردار نشد و توجه شاه عباس اول نیز در این زمینه چندان مؤثر نبود. پس از سقوط صفویه و روی کار آمدن افغانها، فرهنگ و هنر ایران و به تبع آن، کتاب آرایی نیز از رونق افتاد.

تاریخچه صفحه آرایی

هنر صفحه آرایی در دوره افشار و زند

در دوران نادر شاه افشار نیز جنگ و درگیری های مداوم مانع رشد و گسترش هنر شد. تنها با روی کار آمدن کریم خان زند در سال ۱۱۶۵ قمری علاقه و توجه او باعث رواج موقت فرهنگ و هنر شده و برگ دیگری در تاریخچه صفحه آرایی تدوین شد. با مرگ او نیز از هنر صفحه آرایی دستخوش تغییرات شده و از میان رفت.

تاریخچه صفحه آرایی

هنر صفحه آرایی در زمان قاجار

پس از سال ها آشوب، آقا محمد خان قاجار توانست قدرت را در اختیار بگیرد و امنیت نسبی را در ایران برقرار سازد. دوران کوتاه سلطنت او به درگیری و جنگ گذشت. اما جانشین او، فتحعلی شاه، فردی علاقمند به ادبیات، شعر، تاریخ بود و خودش نیز با تخلص (خاقان) شعر می سرود. به همین جهت هنر کتاب آرایی مورد توجه قرار گرفت. در دوران سلطنت ناصر الدین شاه نیز هنر کتاب آرایی همچنان از رونق برخوردار بود اما از اواخر دوره ی ناصری با گسترش صنعت چاپ که گرایش به نسخ خطی را کم کرد، به تدریج هنر کتاب آرایی نیز از رونق و رواج افتاد.

برای مطالعه در مورد خروجی گرفتن از ایندیزاین به مقالات مربوط به آموزش ایندیزاین مراجعه نمایید.

 

بازگشت به لیست

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *